Fotoğraf, WhatsApp, Sosyal Medya: Rıza Sandığınız Şey Gerçekten Rıza Mı? Açık Rızanın Anatomisi
Okul, bir etkinlik düzenliyor. Fotoğrafçı geliyor, çocuklar gülümsüyor, anlar ölümsüzleştiriliyor. Birkaç gün sonra bu fotoğraflar okulun Instagram sayfasında beliriveriyor. Velilerden biri bunu görünce soruyor: “Biz rıza verdik mi?”
Ya da şöyle bir sahne düşünün: Öğretmen, sınıf WhatsApp grubuna bir öğrencinin sınav notunu yazıyor. Ya da bir okul müdürü, kayıt formuna şu cümleyi ekliyor: “Okula kayıt, okul etkinliklerine katılan öğrenci fotoğraflarının sosyal medya hesaplarında paylaşımına rıza sayılır.”
Bunlar hukuka uygun mu?
Bu yazıda 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) çerçevesinde açık rızanın ne olduğunu, ne olmadığını ve eğitim kurumlarının pratikte nasıl uygulaması gerektiğini ele alıyoruz.
Açık Rıza Nedir? Geçerli Sayılması İçin Hangi Üç Şart Aranır?
KVKK’nın 3. maddesinde açık rıza şöyle tanımlanmıştır: “Belirli bir konuya ilişkin, bilgilendirmeye dayanan ve özgür iradeyle açıklanan onay.”
Bu tanımdan hareketle geçerli bir açık rızanın üç unsuru birlikte taşıması gerekir:
1. Belirlilik: Hangi verinin, hangi amaçla işleneceği açıkça belirtilmiş olmalıdır. “Her türlü veri işleme faaliyetine onay veriyorum” gibi muğlak ifadeler bu şartı karşılamaz.
2. Bilgilendirme: Kişi, rızasının hukuki ve pratik sonuçlarını anlayacak ölçüde önceden aydınlatılmış olmalıdır. Aydınlatma yükümlülüğü yerine getirilmeden alınan rıza, sağlıklı bir hukuki zemine oturmaz.
3. Özgür İrade: Rıza; baskı, tehdit veya olumsuz bir sonuç korkusu olmaksızın verilmiş olmalıdır. Okula kayıt gibi bir hizmete erişimi rızaya koşul bağlamak, bu unsuru zedeler.
Hangi Rıza Geçersizdir? Örtülü Rıza ve “Battaniye Rıza” Tuzağı
Uygulamada eğitim kurumlarının en sık düştüğü iki hata şunlardır:
Örtülü Rıza
Bir kişinin sessiz kalması, etkinliğe katılmış olması ya da itiraz etmemesi, rıza olarak yorumlanamaz. Açık rıza, adı üstünde, açıkça ifade edilmek zorundadır. Fotoğraf çekimine ses çıkarmayan veli, o fotoğrafın sosyal medyada paylaşılmasına da rıza vermiş sayılmaz.
“Battaniye Rıza”
“Okulumuzun tüm etkinliklerinde çekilen fotoğraf ve videoların her türlü mecrada paylaşılmasına onay veriyorum” şeklindeki geniş kapsamlı ve sınırları belirsiz rıza metinleri hukuken geçersizdir. Rıza; konu, amaç ve kapsam bakımından sınırlandırılmış olmalıdır.
Bu meselede Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) son derece öğretici bir kararı bulunmaktadır: Rusya’da bir anne, çocuğunun fotoğrafının çekilmesine onay vermiştir. Ancak daha sonra bu fotoğraf, bir belediyenin “Çocukların bir aileye ihtiyacı var” başlıklı evlat edinme kitapçığının kapağında yayımlanmıştır. AİHM, yerel mahkemelerin “fotoğraf çekilirken onay vermişsiniz” gerekçesiyle davayı reddetmesini kabul etmeyerek şu kritik tespiti yapmıştır: Bir fotoğrafın çekilmesine onay vermek, o fotoğrafın her amaçla kullanılmasına rıza göstermek anlamına gelmez. Kişinin kendi imgesi üzerindeki kontrol hakkı saklıdır; fotoğrafın hangi amaçla, nerede ve ne şekilde kullanılacağı rıza metninde ayrıca belirtilmek zorundadır.
Pratik örnek vermek gerekirse:
❌ Geçersiz: “Etkinliğe katılımınız, fotoğraf ve video paylaşımına rıza sayılacaktır.”
✅ Geçerli: “[Etkinlik adı] boyunca çekilecek fotoğraflarımın, [X] amacıyla okulun web sitesinde ve resmi sosyal medya hesaplarında yayımlanmasına rıza gösteriyorum.” → İmza / onay kutusu
Rıza Ne Zaman ve Nasıl Alınmalıdır?
Rıza, veri işleme başlamadan önce alınmış olmalıdır. Fotoğraf çekildikten, not paylaşıldıktan sonra alınan rıza, o veri işleme faaliyetini geriye dönük olarak hukuka uygun hale getirmez.
Rızanın yazılı olma zorunluluğu yoktur; sözlü, elektronik veya çevrimiçi onay kutusu yoluyla da alınabilir. Ancak ispat yükü veri sorumlusundadır. Bu nedenle yazılı veya dijital olarak kayıt altına alınan rıza, kurumları olası uyuşmazlıklarda ciddi ölçüde rahatlatacaktır.
Dikkat edilmesi gereken önemli bir husus şudur: Önceden işaretlenmiş onay kutuları geçerli rıza sayılmaz. Bugün birçok web sitesinin çerez rızası alma yönteminde tam olarak bu hatalı uygulama görülmektedir; kutular işaretli gelir ve kişiden onay vermek istemiyorsa işareti kaldırması beklenir. Bu yöntemle alınan onay, Kanun’un aradığı “özgür irade” unsuruyla bağdaşmaz ve bir sorun çıktığında kurumun açık rıza aldığı iddiası kabul görmeyecektir.
WhatsApp sınıf gruplarına öğrenci notu veya fotoğrafı paylaşmak da aynı kurallara tabidir: bu işlem için, paylaşılacak verinin açıkça tanımlandığı geçerli bir açık rıza alınması gerekmektedir.
Bir Kez Verilen Rıza Geri Alınabilir Mi?
Evet. Geçerli bir açık rıza beyanı her zaman geri alınabilir. Kanun’da bu hak açıkça düzenlenmemiş olsa da, özgür iradenin doğal ve zorunlu bir sonucu olarak kabul edilmektedir.
Burada önemli bir nüans vardır: Rızanın geri alınması ileriye dönük sonuç doğurur. Geçmişte gerçekleşmiş veri işleme faaliyetini hukuka aykırı hale getirmez; ancak geri alınan rıza sonrasında devam eden her türlü kullanım hukuka aykırıdır.
Bu konudaki somut bir Kurul kararı şu açıdan son derece önemlidir: Kişisel Verileri Koruma Kurulu, 09.06.2021 tarih ve 2021/572 sayılı kararında, kurumdan ayrılan bir öğrencinin fotoğrafının web sitesinde ve broşürde kullanılmaya devam edilmesi üzerine velinin verdiği rızanın, öğrenci velisinin Kurum’a şikayette bulunduğu tarihte geri alınmış sayılması gerektiğine hükmetmiş; ilgili görüntülerin buzlanmasını veya imhasını talep etmiştir.
Sonuç: Bu Standartları Karşılıyor Musunuz?
Açık rızaya ilişkin bu yazıyı şu dört temel tespitle kapatıyoruz:
- Sessiz kalmak rıza değildir. Rıza; açık, amaca özgü ve veri işleme başlamadan önce alınmış olmalıdır.
- “Her şeye izin veriyorum” geçer akçe değildir. Battaniye rızalar hem Kanun’a hem de AİHM içtihadına aykırıdır.
- İspat yükü kurumun üzerindedir. Rızanın alındığını, dolayısıyla veri işlemenin hukuka uygun olduğunu kanıtlamak veri sorumlusuna düşer.
- Rıza geri alınabilir. Bu tarihten itibaren veri kullanımını durdurmak kurumun zorunlu yükümlülüğüdür.
Av. Dr. Emre Kılıç
